TIN THỰC PHẨM
Hộ chiếu sản phẩm số: Cơ hội hay thách thức chi phí cho doanh nghiệp Việt?
Th2
Hộ chiếu sản phẩm số: Cơ hội hay thách thức chi phí cho doanh nghiệp Việt?
Từ tháng 7/2024, Liên minh Châu Âu (EU) kích hoạt Quy định về thiết kế sinh thái cho các sản phẩm bền vững (ESPR), đặt ra yêu cầu bắt buộc về Hộ chiếu sản phẩm số (Digital Product Passport – DPP) đối với hàng hóa lưu thông[1]. Trong bối cảnh đó, Blockchain đã củng cố vai trò là hạ tầng xác thực then chốt khi quy mô thị trường chuỗi cung ứng năm 2025 đạt mức 3.27 tỷ USD, tương ứng mức tăng trưởng 60% so với năm 2024[2].
Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam – đặc biệt là khối SME ngành dệt may, da giày, thủy sản và cà phê, yêu cầu công nghệ này vừa là cơ hội nâng hạng định giá doanh nghiệp, vừa là thách thức về dòng tiền đầu tư.
Từ tem nhãn vật lý đến sự minh bạch trên blockchain
Hộ chiếu sản phẩm số (DPP) thực chất không phải là một khái niệm quá xa lạ, nhưng giai đoạn 2024-2025, EU bắt buộc áp dụng đối với hàng nhập khẩu[3]. Theo đó, thay vì chỉ cung cấp thông tin tĩnh trên tem nhãn vật lý, DPP lưu trữ toàn bộ hành trình vòng đời sản phẩm – từ khai thác nguyên liệu thô, dấu chân carbon, điều kiện sản xuất, vận chuyển cho đến hướng dẫn tái chế. EU xác định DPP chính là trụ cột kỹ thuật của Thỏa thuận Xanh, hướng tới nền kinh tế trung lập carbon vào năm 2050[4].
Điểm khác biệt cốt lõi giữa DPP vận hành trên nền tảng Blockchain so với các hệ thống truy xuất nguồn gốc truyền thống nằm ở hai từ khóa: bất biến và phi tập trung[5]. Ở các hệ thống cũ, dữ liệu có thể bị can thiệp bởi quản trị viên, nhưng khi thông tin được ghi lên Blockchain, nó trở thành vĩnh viễn. Các dữ liệu được mã hóa bằng thuật toán SHA-256[6] và lưu trữ phân tán trên hàng ngàn node (nút mạng) độc lập, không phụ thuộc vào bất kỳ bên thứ ba nào. Mỗi giao dịch đều phải vượt qua cơ chế đồng thuận trước khi được xác lập, tạo ra một sổ cái toàn cầu minh bạch gần như tuyệt đối.
Thực tế thị trường đã chứng minh sức mạnh của mô hình này. Gã khổng lồ bán lẻ thế giới Walmart đã ứng dụng hệ thống Food Trust dựa trên Hyperledger Fabric để rút ngắn thời gian truy xuất nguồn gốc thực phẩm từ 7 ngày xuống chỉ còn 2.2 giây[7]. Đối với nhà đầu tư và quản trị rủi ro, con số này mang ý nghĩa quan trọng: khi xảy ra sự cố an toàn thực phẩm, khả năng khoanh vùng chính xác lô hàng lỗi trong vài giây thay vì vài tuần không chỉ cứu sống người tiêu dùng mà còn bảo vệ danh tiếng và giá trị vốn hóa của doanh nghiệp.
Trong phân khúc hàng xa xỉ, liên minh Aura Blockchain (gồm LVMH, Prada, Cartier) đã tiên phong cấp chứng chỉ số cho các sản phẩm cao cấp. Tính đến tháng 9/2025, hơn 70 triệu sản phẩm đã được định danh trên nền tảng này, cho phép khách hàng truy xuất tường tận từ mỏ kim cương đến xưởng thuộc da[8]. Tuy nhiên, ở Việt Nam có nhiều thách thức hơn. Với ngành da giày, việc nhập khẩu phần lớn nguyên liệu từ nước ngoài đang tạo ra những điểm đứt gãy dữ liệu nghiêm trọng[9]. Khi yêu cầu truy xuất 100% của EU có hiệu lực, nếu không có giải pháp kết nối dữ liệu minh bạch, cánh cửa thị trường sẽ dần khép lại với các doanh nghiệp chậm chân.
Khoản đầu tư hay gánh nặng chi phí
Trên bàn cân tài chính của các doanh nghiệp, rào cản lớn nhất khi tiếp cận công nghệ mới luôn là chi phí đầu tư ban đầu (CAPEX). Một dự án thí điểm tích hợp Blockchain-IoT-DPP thường có mức khởi điểm từ 15,000 USD và có thể vượt quá 120,000 USD nếu triển khai hệ thống đa nút quy mô toàn cầu[10].
Bài toán chi phí chưa dừng lại ở đó khi doanh nghiệp phải gồng gánh thêm dòng chi phí vận hành (OPEX) liên tục, dù phí gas Blockchain đã giảm mạnh xuống dưới 1 USD/giao dịch trong năm 2025[11], nhưng khi nhân lên với hàng triệu đơn vị sản phẩm xuất khẩu mỗi năm cùng chi phí cảm biến IoT đắt đỏ (20-800 USD/cái)[12], tổng gánh nặng tài chính vẫn là con số lớn đối với các SME.
Với khối SME tại Việt Nam, gánh nặng từ 50-200 triệu VNĐ[13] mỗi năm là con số đáng cân nhắc, nhất là khi 68% doanh nghiệp nhỏ coi chi phí là rào cản chuyển đổi số lớn nhất[14]. Đáng chú ý, cấu trúc chi phí cố định này đang tạo ra một sự bất bình đẳng về lợi thế quy mô: các tập đoàn lớn thường chỉ tốn một tỷ lệ nhỏ doanh thu cho chuyển đổi số, nhưng với doanh nghiệp nhỏ chịu tỷ trọng lớn hơn nhiều, dẫn đến nguy cơ bị nới rộng khoảng cách cạnh tranh trên thị trường.
Tuy nhiên, nếu thay đổi góc nhìn từ chi phí ngắn hạn sang hiệu quả đầu tư dài hạn, bức tranh tài chính lại mang gam màu sáng sủa hơn nhiều. Dữ liệu cho thấy các doanh nghiệp ứng dụng Blockchain trong chuỗi cung ứng đã giảm được 20-30% chi phí hoạt động và rút ngắn tới 85% thời gian xử lý hồ sơ hành chính. Quan trọng hơn, các trường hợp triển khai đã đạt điểm hòa vốn và ghi nhận ROI dương chỉ trong vòng 14-24 tháng. Trong đó, ngành dược phẩm giảm chi phí 35% trong 14 tháng, ngành thực phẩm giảm 28% trong 18 tháng[15].
Đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, lợi ích tài chính không dừng lại ở tiết giảm chi phí mà còn đến từ khả năng tạo ra nguồn thu mới thông qua bốn cơ chế cụ thể. Đầu tiên là thặng dư giá (Green Premium), báo cáo của PwC năm 2024 chỉ ra rằng 80% người tiêu dùng sẵn sàng trả thêm mức trung bình 9.7% cho sản phẩm có nguồn gốc bền vững[16]. Giả sử với kim ngạch xuất khẩu tôm dự kiến đạt 4 tỷ USD, nếu chỉ cần 50% sản lượng đạt chuẩn Green Premium, doanh thu toàn ngành sẽ tăng thêm gần 200 triệu USD mỗi năm mà không cần gia tăng sản lượng. Tiếp đến là khả năng tối ưu chi phí vốn, bởi dữ liệu minh bạch trên Blockchain chính là tài sản thế chấp niềm tin, giúp SME tiếp cận tín dụng xanh với lãi suất thấp hơn, tiết kiệm hàng tỷ đồng chi phí tài chính[17].
Bên cạnh đó, hệ thống DPP giúp giảm thiểu rủi ro thu hồi sản phẩm – những sự cố có thể gây thiệt hại hàng trăm triệu USD – bằng cách khoanh vùng chính xác lô hàng lỗi.
Cuối cùng, hiệu ứng hào quang (Halo Effect) sẽ giúp sản phẩm có truy xuất rõ ràng được định vị phân khúc cao cấp, tạo lợi thế cạnh tranh trực tiếp trước các đối thủ trong khu vực.
Để hiện thực hóa những lợi ích này mà không vấp phải rào cản vốn đầu tư ban đầu quá lớn, mô hình thuê dịch vụ (Traceability-as-a-Service -TaaS) đang trở thành một trong những giải pháp cho dòng tiền của SME.
Việt Nam đứng trước ngã tư
Bức tranh chuyển đổi số trong chuỗi cung ứng Việt Nam đang cho thấy tình trạng năng lực xuất khẩu tăng trưởng mạnh mẽ, nhưng hạ tầng dữ liệu lại hụt hơi nghiêm trọng.
Thực tế phần lớn doanh nghiệp nhỏ trong chuỗi nông sản vẫn chưa vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc bài bản. Dữ liệu – tài sản quý giá nhất kỷ nguyên số – vẫn nằm rải rác trên sổ sách giấy và các file Excel rời rạc. Với chưa đầy 12 tháng còn lại để chuẩn bị cho Quy định EUDR (cấm nhập khẩu sản phẩm liên quan đến phá rừng) vào tháng 12/2026[18], sự thiếu hụt này không còn là vấn đề quản trị nội bộ, mà đã trở thành rủi ro hiện hữu về khả năng tiếp cận thị trường.
Áp lực từ các quy định mới ngoài các cam kết chung chung, còn đi vào các thông số kỹ thuật chi tiết. EUDR yêu cầu định vị địa lý vùng trồng với độ chính xác 6 chữ số thập phân (tương đương độ chính xác đến từng mét) và phải được chứng minh bằng dữ liệu số bất biến[19].
Thái Lan đã thí điểm ứng dụng Blockchain cho nông sản giá trị cao như gạo từ năm 2019, nhưng vẫn đang loay hoay tìm cách mở rộng quy mô do chi phí vận hành lớn[20]. Trung Quốc chọn mô hình tập trung hóa cao độ với các nền tảng dữ liệu quốc gia, giúp kiểm soát tốt thị trường nội địa nhưng lại vấp phải sự e ngại về tính trung lập và bảo mật dữ liệu từ các đối tác thương mại phương Tây[21].
Trong bối cảnh đó, chiến lược kết hợp (Hybrid Strategy) đang được quan tâm như là hướng đi tối ưu cho Việt Nam. Đó là sự kết hợp giữa việc chuẩn hóa ngôn ngữ dữ liệu theo tiêu chuẩn quốc tế GS1, phát triển các nền tảng SaaS công cộng giúp chia sẻ gánh nặng chi phí hạ tầng cho khối SME, và thúc đẩy các liên minh dữ liệu theo ngành hàng. Mô hình này vừa giúp tối ưu chi phí vừa tạo ra sức mạnh đàm phán tập thể.
Chiến lược triển khai và kịch bản tối ưu hóa nguồn lực
Thay vì đầu tư dàn trải ngay từ đầu, phương án triển khai cuốn chiếu đang được đánh giá khả thi để tối ưu dòng tiền. Việc thí điểm thường được ưu tiên tại các thị trường có yêu cầu kỹ thuật cao nhất như EU hay Mỹ, tập trung vào các nhóm sản phẩm chủ lực có biên lợi nhuận tốt. Chẳng hạn, ngành tôm có thể khởi động với các vùng nuôi đạt chứng nhận ASC, ngành da giày tập trung vào các đơn hàng phân khúc cao cấp. Sau giai đoạn kiểm chứng từ 6-12 tháng, mô hình thành công mới được nhân rộng.
Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, xu hướng liên kết dữ liệu do các hiệp hội ngành hàng (như VASEP[22], LEFASO[23]) làm đầu mối đang được xem là một giải pháp tối ưu chi phí. Thông qua việc thiết lập các liên minh dữ liệu dùng chung trên nền tảng tiêu chuẩn GS1, doanh nghiệp có thể chia sẻ gánh nặng đầu tư hạ tầng thay vì tự xây dựng riêng lẻ tốn kém. Mô hình hợp tác này đã chứng minh hiệu quả tại châu Âu trong các sáng kiến do GS1[24] và cộng đồng bán lẻ – logistics triển khai.
Về mặt pháp lý, hiện đã có Thông tư 02/2024/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ về truy xuất nguồn gốc. Sự chú ý đang dồn vào lộ trình thiết lập tiêu chuẩn dữ liệu quốc gia tương thích quốc tế và các cơ chế hỗ trợ tài chính đi kèm. Ngoài ra, các tổ chức quốc tế như UNDP, GIZ, USAID trong các chương trình chuyển đổi số cũng hỗ trợ cho quá trình chuyển đổi này.
Ngành tôm với kim ngạch khoảng 4.6 tỷ USD vào năm 2025[25] đang triển khai DPP cho các vùng nuôi ASC thông qua mô hình SaaS chi phí thấp từ năm 2025. Dệt may và da giày với tổng kim ngạch 46 tỷ USD[26] hướng tới việc các doanh nghiệp đầu ngành tiên phong chuẩn hóa GS1, kỳ vọng giảm đáng kể chi phí tuân thủ vào năm 2026. Cà phê với kim ngạch khoảng 8.92 tỷ USD vào năm 2025[27] đặt trọng tâm vào ứng dụng Blockchain cho phân khúc Specialty Coffee (cà phê đặc sản) với kỳ vọng có thể nâng giá trị premium. Trong khi đó, ngành gỗ và sản phẩm gỗ với kim ngạch xuất khẩu đạt 17.2 tỷ USD vào năm 2025[28] tập trung phát triển Hộ chiếu gỗ kỹ thuật số để minh bạch nguồn gốc và tối ưu chi phí logistics với kỳ vọng tiết kiệm thêm chi phí.
[1] https://commission.europa.eu/energy-climate-change-environment/standards-tools-and-labels/products-labelling-rules-and-requirements/ecodesign-sustainable-products-regulation_en
[2] https://www.researchandmarkets.com/reports/6035307/blockchain-supply-chain-market-report
[3] https://commission.europa.eu/energy-climate-change-environment/standards-tools-and-labels/products-labelling-rules-and-requirements/ecodesign-sustainable-products-regulation_en
[4] https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20210128STO96607/how-the-eu-wants-to-achieve-a-circular-economy-by-2050
[5] https://www.ibm.com/think/topics/blockchain
[6] https://shardeum.org/blog/blockchain-hashing/
[7] https://northamerica.visionmagazine.com/blockchain-food-supply-chain/
[8] https://auraconsortium.com/news/aura-blockchain-groundbreaker-award-cnmi-2025
[9] https://vietnamnews.vn/economy/1664414/self-sufficiency-in-raw-materials-critical-for-garment-footwear-industry.html
[10] https://appwrk.com/insights/blockchain-in-supply-chain-management
[11] https://coinledger.io/de/research/ethereum-transaction-fees-and-gas-prices-trends-and-insights
[12] https://www.freightamigo.com/en/blog/logistics/iot-sensor-costs-vs-visibility-benefits/
[13] https://vietnamnet.vn/en/digital-transformation-will-vietnam-s-small-businesses-be-left-behind-2437319.html
[14] https://vietnamnet.vn/en/digital-transformation-will-vietnam-s-small-businesses-be-left-behind-2437319.html
[15] https://www.ijert.org/blockchain-revolution-in-supply-chain-a-global-study-of-150-implementations-across-25-countries
[16] https://www.pwc.com/gx/en/news-room/press-releases/2024/pwc-2024-voice-of-consumer-survey.html
[17] https://www.smefinanceforum.org/post/trends-in-blockchain-driving-the-growth-of-sme-finance
[18] https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20251211IPR32168/deforestation-law-parliament-adopts-changes-to-postpone-and-simplify-measures
[19] https://www.fiegenbaum.solutions/en/blog/eudr-compliance-precise-location-data-traceability-market-access
[20] https://www.foodnavigator-asia.com/Article/2020/12/23/Digitising-Thailand-s-food-chain-National-traceability-system-to-focus-on-organic-products-first-government-insights/
[21] https://www.iss.europa.eu/publications/briefs/chinas-data-strategy
[22] https://seafood.vasep.com.vn/combat-iuu-fishing/vietnam-s-action-compaign/vietnam-to-implement-electronic-traceability-in-a-fish-supply-chain-20942.html
[23] https://en.diendandoanhnghiep.vn/vietnam039-s-leather-and-footwear-industry-moves-towards-green-production-sustainability-n40699.html
[24] https://gs1.eu/tools-and-services/gs1-in-europe-solutions/
[25] https://vasep.com.vn/san-pham-xuat-khau/tom/xuat-nhap-khau/xuat-khau-tom-viet-nam-dat-dinh-4-6-ty-usd-nam-2025-35852.html#:~:text=(vasep.com.vn),nh%E1%BA%A5t%20t%E1%BB%AB%20tr%C6%B0%E1%BB%9Bc%20t%E1%BB%9Bi%20nay.
[26] https://vietnamnet.vn/en/vn-textile-exports-to-hit-usd-46-billion-in-2025-securing-top-3-global-position-2476296.html
[27] https://nongnghiepmoitruong.vn/10-thi-truong-xuat-khau-ca-phe-lon-nhat-cua-viet-nam-nam-2025-d794781.html
[28] https://mae.gov.vn/xuat-khau-go-va-san-pham-go-vuot-moc-17-ty-usd-20759.htm
– 13:00 21/02/2026